مجموعه ششجلدي «تاريخ اداره تئاتر؛ از آغاز تا پايان» نوشته و پژوهش مجيد ستايش، صبح سهشنبه 26 آبان 1405، همزمان با سيوچهارمين هفته کتاب، با حضور جمعي از مديران، هنرمندان و پيشکسوتان تئاتر در تالار رودکي رونمايي شد.
این مراسم با تلاوت آیاتی از قرآن کریم و پخش سرود جمهوری اسلامی ایران آغاز شد.
اجرای این مراسم برعهده علیرضا سعیدی بود. او در ابتدای برنامه ضمن خوشامدگویی به حاضران، به ۲۵ سال پژوهش و تلاش مجید ستایش برای تدوین این مجموعه اشاره کرد و گفت: همه شاهد پیگیریهای مستمر او برای به ثمر رساندن این کار بودهاند. ستایش در این سالها با حضور در اداره تئاتر، تماشاخانه سنگلج، مجموعه تئاتر شهر و دیگر مراکز مرتبط، برای گردآوری اطلاعات، اسناد و مدارک تاریخی تلاش کرده است.
در این مراسم مهدی شفیعی، معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، نیکنام حسینیپور مشاور وزیر و رئیس مرکز روابط عمومی و اطلاعرسانی وزارت فرهنگ، اتابک نادری، مدیرکل هنرهای نمایشی، محمد اله یاری، مدیرعامل صندوق اعتباری هنر، احمد حسین فتایی، جمشید ملکپور، ایرج راد، مریم معترف، توحید معصومی، رحمت امینی، محمود فرهنگ، مسلم قاسمی، شهرام زرگر، مهدی میامی، علیرضا گیلوری، فرزان دلفانی، مجید جعفری، سامان خلیلیان، داوود فتحعلیبیگی، جلیل فرجاد، منظر لشگری، ناهید مسلمی، میثم یوسفی، نصرالله قادری، تاجبخش فنائیان، یدالله وفاداری، حسن رونده، مهدی نصیری، مهدی صفارینژاد، سیدجواد روشن، اردشیر صالحپور، جمشید جهانزاده، علی منتظری، مهدی افشیننژاد، اصغر خلیلی، علیرضا درویشنژاد، سیدجواد طاهری، فرهاد شریفی، محمود صادقی، مهرداد بیات، محمدحسین ناصربخت، حجتالاسلام محمدمهدی بهداروند، حمید شاهآبادی، ناصر بزرگمهر، مجید قناد، هرمز سیرتی، آتش تقیپور، عباس توفیقی، فرزانه نشاطخواه، حمید دشتگلی، اصغر فریدی ماسوله، عباس محبوب و رشید علیپور، به همراه جمع دیگری از هنرمندان و فعالان تئاتر حضور داشتند.
ایرج راد: تئاتر ایران به موزه نیاز دارد
ایرج راد نخستین سخنران مراسم بود. او با یادآوری هنرمندان و پیشکسوتانی که در اداره تئاتر فعالیت داشتهاند و امروز در میان ما نیستند، گفت: بسیاری از عزیزان و بزرگوارانی که سالها در اداره تئاتر خدمات ارزندهای انجام دادند و از بزرگان و فرهیختگان هنر این کشور بودند، امروز حضور ندارند؛ اما یاد و خاطره آنها و کارهای ارزشمندی که انجام دادهاند، همچنان باقی است.
راد با اشاره به آشنایی خود با روند پژوهش مجید ستایش توضیح داد: مجید ستایش در جریان انجام این کار، گاهی درباره موضوعات مختلف از من سؤال میکردند و به دنبال پیدا کردن پوسترها و اسناد مربوط به آن سالها بودند. میدانم برای گردآوری این اطلاعات چه تلاش زیادی کردهاند. به همین دلیل وقتی شنیدم این پژوهش به سرانجام رسیده و قرار است از کتابها رونمایی شود، بسیار خوشحال شدم.
او با ابراز امیدواری نسبت به ارزش تاریخی این مجموعه افزود: افرادی که با علاقه شخصی و حتی با هزینه خودشان برای حفظ تاریخ تئاتر و ثبت نام و آثار هنرمندان تلاش میکنند، شایسته قدردانی هستند. امیدوارم این مجموعه اسناد و اطلاعات لازم را در خود داشته باشد و بتواند بهعنوان سندی تاریخی مورد استفاده قرار بگیرد.
این بازیگر و مدیر باسابقه تئاتر در ادامه به نبود موزه تخصصی تئاتر در کشور اشاره کرد و گفت: ما هنوز در زمینه تئاتر موزهای نداریم. سینما موزه دارد و برای موسیقی نیز موزهای ایجاد شده، اما تئاتر با وجود سابقه و جایگاهش همچنان از داشتن چنین فضایی محروم است.
او با تأکید بر اینکه بسیاری از اسناد و یادگارهای تئاتر در طول سالها از بین رفتهاند، افزود: پوسترها، تصاویر، اسناد و آثار هنرمندان باید در مکانی مشخص نگهداری شوند تا پژوهشگران و نسلهای بعد بتوانند از آنها استفاده کنند. لازم است بنیادی برای تحقیق و پژوهش و گردآوری این آثار شکل بگیرد و زمینه ایجاد موزهای برای فرهنگ و هنر فراهم شود.
راد در بخش دیگری از سخنانش به وضعیت اجرای تئاتر در تهران و دشواریهای پیش روی گروههای نمایشی پرداخت و گفت: با وجود همه مشکلات، هنرمندان همچنان چراغ تئاتر را روشن نگه داشتهاند. هر شب حدود ۱۲۰ اثر نمایشی در سالنهای مختلف تهران روی صحنه میرود. فارغ از اینکه درباره کیفیت این آثار چه نظری داشته باشیم، باید بپذیریم که کار کردن در شرایط فعلی دشوار است و همه کسانی که در این عرصه فعالیت میکنند، زحمت میکشند.
او ادامه داد: بسیاری از هنرمندان با مشکلات مالی روبهرو هستند و حتی از جیب خودشان برای اجرای آثار هزینه میکنند تا تئاتر بتواند به فعالیت خود ادامه دهد. در چنین شرایطی، حمایت و توجه به این فعالیتها اهمیت زیادی دارد.
انتقاد از ضعف اطلاعرسانی و غیبت تئاتر در تلویزیون
راد یکی از مشکلات جدی تئاتر را ضعف اطلاعرسانی درباره اجراها دانست و گفت: با وجود اینکه هر شب تعداد زیادی نمایش در تهران اجرا میشود، اطلاعرسانی مناسبی درباره آنها وجود ندارد. حتی من که خودم از اهالی تئاتر هستم، باید جستوجو کنم تا بدانم در سالنهای مختلف چه آثاری روی صحنه است و برای تماشای آنها برنامهریزی کنم. طبیعی است که مردم عادی نیز از بسیاری از این اجراها بیاطلاع باشند.
او با اشاره به ظرفیتهای تبلیغاتی شهر افزود: این همه امکانات تبلیغاتی و بیلبورد در اختیار موضوعات مختلف قرار دارد، اما سهم تئاتر از این ظرفیتها بسیار اندک است. معرفی اجراها و آشنا کردن مردم با آثار نمایشی باید بخشی از برنامههای اطلاعرسانی فرهنگی باشد.
این هنرمند همچنین از کمرنگ شدن حضور تئاتر در تلویزیون انتقاد کرد و گفت: زمانی که فقط دو شبکه تلویزیونی داشتیم، هر هفته یک تئاتر از تلویزیون پخش میشد؛ اما امروز با وجود حدود ۳۰ تا ۳۲ شبکه، از این ظرفیت برای پخش آثار نمایشی استفاده نمیشود.
راد تأکید کرد: اگر حتی ماهی یک بار یک تئاتر از تلویزیون پخش شود، هم میتواند برای هنرمندان اشتغال ایجاد کند و هم مردم را با این هنر و آثار تولیدشده آشنا کند. تلویزیون ظرفیت مهمی برای معرفی تئاتر دارد و میتواند در گسترش ارتباط میان هنرمندان و مخاطبان نقش مؤثری ایفا کند.
جمشید ملکپور: پژوهش، زمینهساز کشف حقیقت است
پس از ایرج راد، جمشید ملکپور درباره اهمیت پژوهش در تاریخ تئاتر سخن گفت. او در ابتدای صحبتهایش با اشاره به دیدار دوباره بسیاری از دوستان و همکاران قدیمی اظهار کرد: از اینکه امروز در این جمع حضور دارم و چهرههایی را میبینم که پس از سالها دوباره در کنار هم قرار گرفتهایم، خوشحالم.
ملکپور با اشاره به اینکه هنوز فرصت مطالعه مجموعه مجید ستایش را پیدا نکرده است، گفت: درباره کتابی که هنوز نخواندهام نمیتوانم اظهارنظر کنم و پس از مطالعه حتماً درباره آن صحبت خواهم کرد؛ اما درباره خود موضوع پژوهش و اهمیت چنین آثاری نکاتی دارم.
او در ادامه با اشاره به تعریف رایج از پژوهش گفت: معمولاً پژوهش را کشف حقیقت تعریف میکنند، اما من میخواهم این تعریف را کمی تعدیل کنم. به اعتقاد من، پژوهش کوشش و تلاشی برای فراهم کردن زمینههای کشف حقیقت است، نه خود کشف حقیقت؛ چراکه حقیقت لزوماً امری مطلق نیست و میتواند از منظر افراد مختلف، برداشتها و تفسیرهای متفاوتی داشته باشد. حقیقتی که من از آن صحبت میکنم ممکن است با حقیقتی که شما از آن سخن میگویید، متفاوت یا حتی متناقض باشد.
این پژوهشگر با اشاره به ۲۵ سال تلاش مجید ستایش برای تدوین مجموعه «تاریخ اداره تئاتر» افزود: وقتی شنیدم مجید ستایش ۲۵ سال برای این مجموعه وقت گذاشتهاند، به یاد تجربه خودم افتادم. من نیز حدود ۵۰ سال از عمرم را صرف پژوهش درباره ادبیات نمایشی کردهام. دو سال پیش، با انتشار جلد پنجم مجموعه ادبیات نمایشی، این مسیر پنجاهساله به پایان رسید.
ملکپور درباره رویکرد خود در تدوین این مجموعه توضیح داد: در آن کتاب تلاش کردم دوره طولانی تحول نمایش در ایران را از دوره قاجار به بعد بررسی کنم و تصویری کلی از سیر تحول تئاتر و نمایش در کشور ارائه دهم. همیشه امیدوار بودم پژوهشگران دیگری این تصویر کلی را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنند و درباره هر دوره و هر مرکز، مطالعات دقیقتر و عمیقتری انجام دهند؛ پژوهشهایی که بتوانند به شناخت جزئیات بیشتر و رفع اشتباهات احتمالی کمک کنند.
او ادامه داد: خوشبختانه این اتفاق، هرچند محدود و با سرعتی نهچندان زیاد، در حال رخ دادن است. یکی از نمونههای آن پژوهشی است که درباره کارگاه نمایش انجام شده و کتاب ارزشمندی در این زمینه منتشر شده است. حالا نیز مجموعهای درباره اداره تئاتر منتشر شده که به یکی از دورهها و مراکز مهم تاریخ تئاتر ایران میپردازد.
کارگاه نمایش، کانون و تالار مولوی؛ بخشهای کمتر بررسیشده تاریخ تئاتر
ملکپور با تأکید بر اینکه مطالعه تاریخ تئاتر ایران نباید تنها به اداره تئاتر و کارگاه نمایش محدود شود، به نقش مراکز دیگری همچون کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و تالار مولوی اشاره کرد.
او درباره اهمیت کانون پرورش فکری گفت: کانون یکی از مراکز مهمی بود که در پرورش هنرمندان نسلهای بعد نقش داشت. بسیاری از هنرمندان خوب ما در دهههای ۶۰، ۷۰ و ۸۰ در حوزههای تئاتر، موسیقی، نقاشی و فیلمسازی از دل همین مجموعه بیرون آمدند.
ملکپور با یادآوری تجربه شخصی خود در کانون افزود: این افتخار را داشتم که از نخستین کسانی باشم که در کانون به کودکان درس میدادند. به یاد دارم هفتهای یک بار به روستای کتالم میرفتم و برای بچهها کلاس برگزار میکردم. این فعالیتها نشان میدهد کانون در گذشته تا چه اندازه در گسترش آموزش و پرورش استعدادهای هنری نقش داشته است.
او سپس به تالار مولوی پرداخت و گفت: تالار مولوی فقط یک سالن نمایش نبود؛ پیش از انقلاب به یک جریان فرهنگی برای تئاتر تبدیل شده بود. گروهی از جوانان پرشور و خلاق در آنجا فعالیت میکردند و بدون ترس از تجربه کردن، به سراغ زوایای مختلف تئاتر میرفتند. هنرمندان حرفهای بسیاری نیز در این فضا کار کردند.
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت انجام مطالعهای جامع درباره تالار مولوی افزود: به اعتقاد من، درباره این مجموعه نیز باید پژوهشی جدی و مستند انجام شود تا در کنار مطالعات مربوط به اداره تئاتر، کارگاه نمایش و کانون پرورش فکری، تصویر کاملتری از تاریخ تحول تئاتر ایران به دست آید.
ملکپور در پایان با قدردانی از مجید ستایش و همه کسانی که در انتشار این مجموعه نقش داشتهاند، گفت: اگر تاریخ هنر جهان را مطالعه کنیم، میبینیم که حامیان هنر و هنرمندان گاهی نقشی به اندازه خود هنرمندان دارند؛ چراکه بدون حمایت آنها، بسیاری از هنرمندان امکان ارائه آثار خود را پیدا نمیکنند.
علی منتظری: اداره تئاتر باید دوباره به پاتوق هنرمندان تبدیل شود
در بخش دیگری از مراسم، علی منتظری با اشاره به اهمیت پژوهش در حوزه هنرهای نمایشی، انتشار مجموعه «تاریخ اداره تئاتر» را اقدامی در مسیر شناخت گذشته تئاتر و برنامهریزی برای آینده آن دانست.
او با یادآوری سالهایی که مسئولیتهایی در حوزه هنرهای نمایشی برعهده داشته است، از هنرمندان و پژوهشگرانی که برای حفظ و گسترش تئاتر تلاش کردهاند، یاد کرد و گفت: بسیاری از شما عزیزان از افتخارات هنر نمایش کشور هستید. افرادی مانند مجید ستایش و دیگر کسانی که در حوزه پژوهش فعالیت میکنند، به تاریخ تئاتر کمک میکنند و این تلاشها برای آینده هنرهای نمایشی اهمیت دارد.
منتظری در ادامه با انتقاد از کوچک شدن ساختارهای رسمی تئاتر کشور گفت: اگر بخواهیم به آینده تئاتر نگاه کنیم، باید ساختار رسمی و تشکیلاتی این هنر را گسترش دهیم. من بارها پیشنهاد کردهام که سازمانی با عنوان سازمان هنرهای نمایشی یا سازمان تئاتر کشور تشکیل شود؛ ساختاری که بتواند بهصورت تخصصی و با برخورداری از امکانات و اختیارات لازم، مسئولیت حمایت و توسعه تئاتر را برعهده بگیرد.
او با اشاره به ساختار مرکز هنرهای نمایشی در دورههای گذشته افزود: مرکز هنرهای نمایشی در مقطعی حدود ۵۰۰ پست سازمانی مرتبط با تئاتر داشت، اما بهتدریج این ساختار کوچک شد و بسیاری از ظرفیتهای تخصصی آن از بین رفت. دوستانی که آن دوره را به یاد دارند، میدانند چه امکاناتی در اختیار تئاتر بود و چگونه این امکانات به مرور حذف شدند.
منتظری در ادامه به تجربه خود در برنامهریزی برای احیای ساختار تئاتر اشاره کرد و گفت: زمانی که بحث گسترش و حمایت از تئاتر مطرح بود، تلاش کردیم آمار و اطلاعات دقیقی از وضعیت سالنها و امکانات موجود تهیه کنیم. در سالهای ۶۹ و ۷۰ حدود صد هزار صندلی تئاتر در کشور وجود داشت. ما این آمار را بررسی کردیم تا مشخص شود چه میزان سرمایهگذاری برای ایجاد این ظرفیت انجام شده و برای حفظ و احیای آن چه برنامهای باید داشت.
او افزود: در آن زمان هزینه سرمایهگذاری برای هر صندلی را حدود ۱۰ میلیون تومان محاسبه کرده بودیم. این اطلاعات و آمار را جمعآوری کردیم تا بتوانیم برای توسعه و احیای زیرساختهای تئاتر برنامهریزی کنیم. اما در ادامه، پرسشها و موانعی مطرح شد که روند کار را طولانی کرد و در نهایت بسیاری از ظرفیتهایی که میتوانستند حفظ شوند، از دست رفتند.
از دست رفتن کارگاهها و امکانات پشتیبانی تئاتر
منتظری با اشاره به امکاناتی که در گذشته در مجموعههای تئاتری وجود داشت، گفت: بسیاری از امکانات تخصصی تئاتر بهتدریج از دست رفتند. در گذشته کارگاه لباس، کارگاه کفش و امکانات مختلفی برای تولید آثار نمایشی وجود داشت. اینها امکاناتی حیاتی بودند که به هنرمندان کمک میکردند بدون آنکه تمام بار تولید را شخصاً برعهده بگیرند، آثار خود را آماده اجرا کنند.
او ادامه داد: امروز هنرمند باید برای تهیه چوب، پارچه، گونی و دیگر ملزومات تولید نمایش خودش اقدام کند؛ در حالی که این امکانات باید بخشی از ساختار حمایتی تئاتر باشند. نمیتوان انتظار داشت هنرمند تمام هزینهها و مشکلات تولید را بهتنهایی تحمل کند.
این مدیر فرهنگی با تأکید بر ضرورت حمایت دولت از تئاتر اظهار کرد: پولی که برای تئاتر هزینه میشود، در واقع سرمایهگذاری فرهنگی است، نه هزینهای که بتوان بهسادگی از کنار آن گذشت. تئاتر برای ادامه فعالیت حرفهای به امکانات، نیروی انسانی متخصص و ساختار مشخص نیاز دارد.
منتظری با اشاره به حذف پستهای تخصصی در ساختار تئاتر افزود: در گذشته پستهای مشخصی برای بازیگر، طراح صحنه و دیگر عوامل تخصصی وجود داشت. این ساختار به هنرمندان امکان میداد در یک مجموعه حرفهای فعالیت کنند. وقتی این ظرفیتها حذف میشوند، نمیتوان انتظار داشت تئاتر همچنان از امکانات و شرایط لازم برای تولید آثار حرفهای برخوردار باشد.
احیای اداره تئاتر و توجه به تئاتر شهرستانها
منتظری در ادامه با اشاره به جایگاه اداره تئاتر در گذشته گفت: اداره تئاتر در دورهای مرکز ثقل فعالیت هنرمندان کشور بود. این مجموعه فقط یک اداره نبود، بلکه فضایی برای گردهمایی هنرمندان، تولید آثار، تمرین، آموزش و تبادل تجربه به شمار میرفت.
او با اشاره به وضعیت کنونی این مجموعه و ضرورت احیای آن افزود: اداره تئاتر سالهاست که از کارکرد اصلی خود فاصله گرفته و بخش مهمی از امکانات آن از بین رفته است. اگر قرار است برای این مجموعه کاری انجام شود، نباید فقط به ثبت تاریخ و تبدیل بخشی از آن به موزه فکر کنیم. این مکان باید دوباره به پاتوق هنرمندان تبدیل شود و امکان فعالیت و تولید تئاتر در آن فراهم آید.
او تأکید کرد: باید از گذشته برای ساختن آینده استفاده کنیم. هدف این نیست که فقط به تاریخ گذشته برگردیم، بلکه باید امکانات و ظرفیتهایی را که از دست رفتهاند احیا کنیم و برای نسل جوان و فارغالتحصیلان تئاتر فرصت فعالیت ایجاد کنیم.
منتظری در بخش دیگری از سخنانش بر ضرورت توجه به تئاتر شهرستانها تأکید کرد و گفت: تئاتر بدون توجه به شهرستانها امکان بقا ندارد. بسیاری از هنرمندان برجستهای که امروز در تئاتر کشور فعالیت میکنند، از شهرستانها برخاستهاند. استعدادهای مهمی در سراسر کشور وجود دارند و نباید همه امکانات و توجهها به تهران محدود شود.
او با یادآوری تجربه اعزام هنرمندان به استانها برای آموزش و انتقال تجربه افزود: در دورهای از اداره تئاتر، هنرمندان حرفهای هرکدام یک استان را انتخاب میکردند و برای آموزش و کمک به گروههای نمایشی به آنجا میرفتند. این کار با علاقه و همراهی خود هنرمندان انجام میشد. در مناسبتها و جشنوارهها نیز وقتی گروههای شهرستانی به کمکهای فنی و هنری نیاز داشتند، هنرمندان با میل خود در کنار آنها قرار میگرفتند.
منتظری ادامه داد: این ارتباط میان هنرمندان تهران و شهرستانها باید دوباره شکل بگیرد. تئاتر کشور زمانی میتواند توسعه پیدا کند که امکانات و فرصتهای آموزشی و تولیدی در اختیار گروههای نمایشی در سراسر ایران نیز قرار بگیرد.
هنرمندان باید در تصمیمگیریهای تئاتر نقش داشته باشند
منتظری در ادامه با مرور بخشی از تجربه مدیریتی خود در مرکز هنرهای نمایشی، به ضرورت حمایت از هنرمندان و واگذاری مسئولیتهای تخصصی به اهالی تئاتر اشاره کرد و گفت: زمانی که مسئولیت مرکز را پذیرفتم، یکی از شروط من این بود که هنرمندان درگیر مسائل و مشکلات اداری نشوند و اگر مسئلهای وجود دارد، مدیریت پاسخگو باشد.
او افزود: به مسئولان و مدیران مربوطه گفته بودم هر مسئلهای وجود دارد، باید با من مطرح شود. مجوزها را مدیریت صادر میکند و مسئولیت تصمیمها نیز با مدیریت است. نباید هنرمند را درگیر موضوعاتی کرد که پاسخگویی درباره آنها برعهده مدیران است.
منتظری همچنین به طرح واگذاری مدیریت هنری سالنها به هنرمندان اشاره کرد و گفت: یکی از برنامههایی که در آن دوره دنبال میکردیم این بود که هر سالن یک مدیر هنری از میان هنرمندان داشته باشد تا برنامههای نمایشی و انتخاب آثار با نظر او انجام شود. در کنار این مدیر هنری نیز یک مدیر اجرایی حضور داشته باشد که مسئولیت امور اداری و اجرایی سالن را برعهده بگیرد.
او ادامه داد: در این طرح قرار بود هنرمندان باتجربه در مدیریت هنری سالنها نقش داشته باشند و مدیران اجرایی نیز مسائل مربوط به امور روزمره و اداری را پیگیری کنند. به این ترتیب، مدیریت هنری سالن در اختیار کسی قرار میگرفت که شناخت و تجربه کافی از تئاتر داشت.
منتظری با اشاره به اختلافنظرهایی که در آن زمان مانع اجرای کامل برخی برنامهها شد، گفت: توصیه من به هنرمندان این است که در کنار یکدیگر باشند. اختلافنظر طبیعی است، اما نباید اجازه داد اختلافها به تفرقه تبدیل شود. وقتی هنرمندان از هم فاصله بگیرند، دیگران از این وضعیت استفاده میکنند و در نهایت این تئاتر است که آسیب میبیند.
او در پایان بر ضرورت همراهی هنرمندان و مدیران برای احیای ساختارهای حمایتی تئاتر تأکید کرد و خواستار آن شد که پیشنهاد تشکیل سازمان هنرهای نمایشی و بازسازی امکانات از دسترفته، از سطح بحث و گفتوگو فراتر برود و در دستور کار قرار بگیرد.
اتابک نادری: ساختمان اداره تئاتر سال آینده در ردیف بودجه قرار میگیرد
اتابک نادری، مدیرکل هنرهای نمایشی، در ادامه مراسم با اشاره به اهمیت ثبت و نگهداری خاطرات و تجربههای تئاتری گفت: ذات تئاتر بر لحظه استوار است. یک نمایش در جریان زندگی و زنده بودن شکل میگیرد و وقتی روی صحنه متولد میشود، میان تماشاگر، بازیگر و دیگر عوامل اجرایی خاطرهای حسی و عاطفی ایجاد میکند. اگر به حافظه تاریخی این آثار بها ندهیم، این خاطرات بهتدریج از دست میروند.
او با قدردانی از مجید ستایش و دیگر پژوهشگرانی که برای گردآوری این تجربهها تلاش کردهاند، افزود: خوشحالم افرادی مانند مجید ستایش و دیگر عزیزان به فکر جمعآوری خاطرات جمعی و حافظه حسی تئاتر افتادهاند. اداره تئاتر فقط یک ساختمان نبود؛ همانطور که دوستان هم اشاره کردند، این مجموعه در دورهای جریانساز بود و جریانهایی را در تئاتر کشور شکل داد. باید به این تجربهها بها داد. کتاب به ما امکان میدهد این تجربهها را ثبت و طبقهبندی کنیم و به نسلهای بعد انتقال دهیم.
نادری با اشاره به انتشار مجموعه از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، از دستاندرکاران این مجموعه و حمایتهای انجامشده قدردانی کرد و گفت: خوشحالم که با حمایت پژوهشگاه، این کتاب منتشر شده است. از حسین میرزایی و همکاران ایشان تشکر میکنم که در شکلگیری این اتفاق همراهی کردند.
مدیرکل هنرهای نمایشی همچنین با اشاره به تجربه شخصی خود در تئاتر گفت: من بهعنوان بازیگر تئاتر، توفیق خدمت در این عرصه را داشتهام و خدا را شاکرم که در دورهای فعالیت میکنم که در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت هنری و پژوهشگاه، افرادی علاقهمند و همراه حضور دارند. ما در این حوزه به هم نزدیکیم و میتوانیم در کنار یکدیگر کار کنیم. به تعبیر یکی از دوستان، خویشاوندان فکری هم هستیم و کنار هم قرار گرفتنمان میتواند به نفع تئاتر باشد.
او در واکنش به صحبتهای علی منتظری درباره تغییر ساختارهای تئاتر گفت: آقای منتظری، به نظر من ساختارها آنقدرها هم تغییر نکردهاند و هنوز بخشهایی از همان ساختارها سر جای خودشان هستند. از شما خواهش میکنم حالا که در جهاد دانشگاهی حضور دارید، زمینه ارتباط دانشگاه با تئاتر را فراهم کنید. ما هم در کنار شما هستیم تا جشنواره تئاتر دانشگاهی دوباره احیا شود و بتواند جریان فکری تازه و نیروی جوان و تازهنفسی به تئاتر کشور وارد کند.
نادری در ادامه با تأیید آمار اجراهای تئاتر در تهران گفت: هنرمندان تئاتر بسیار نجیباند و گاهی سکوت و حیا و خویشتنداری هنریشان اجازه نمیدهد درباره دشواریها و شرایط خود صحبت کنند. بله، در هر شب حدود ۱۲۰ تا ۱۳۰ اجرای نمایشی در تهران داریم؛ اجراهایی با کیفیتهای مختلف که موقعیت ویژهای برای تئاتر در این روزها ایجاد کردهاند، اما بسیاری از آنها آنطور که باید دیده نمیشوند.
او با اشاره به امکان دسترسی مخاطبان به اطلاعات اجراها در پایگاه ایرانتئاتر افزود: در پایین صفحه ایرانتئاتر، جدول اجراهای تهران قرار دارد و این جدول بهصورت ماهانه بهروزرسانی میشود. مخاطبان میتوانند برای اطلاع از اجراهای روی صحنه به آن مراجعه کنند.
مدیرکل هنرهای نمایشی در بخش دیگری از سخنانش به وضعیت ساختمان اداره تئاتر اشاره کرد و گفت: درباره این مجموعه، با آقای مهدی شفیعی صحبتهایی داشتهایم و ساختمان اداره تئاتر برای سال آینده در ردیف بودجه قرار گرفته است. امیدواریم با تأمین اعتبار، اقدامات عمرانی و مرمت ساختمان انجام شود تا امکان راهاندازی دوباره آن فراهم شود.
نادری با اشاره به نقش تاریخی اداره تئاتر در شکلگیری و حمایت از تئاتر دولتی گفت: اگر بخواهیم در یک جمله درباره اداره تئاتر صحبت کنیم، باید بگوییم این مجموعه برای سامان دادن به تئاتر دولتی شکل گرفته بود و در کنار آن قرار بود تئاتر خصوصی نیز بهتدریج رشد کند. امروز به نقطهای رسیدهایم که باید درباره شکل تازهای از اداره تئاتر فکر کنیم.
او در پایان ابراز امیدواری کرد با همراهی نهادهای مرتبط، بتوان طرحی تازه برای احیای این مجموعه و شکلگیری نهادی تولیدمحور با عنوان «اداره تولیدی تئاتر ایرانی» یا ساختاری مشابه آن دنبال کرد؛ نهادی که بتواند ضمن توجه به تجربههای گذشته، پاسخگوی نیازهای امروز تئاتر کشور باشد.
مجید ستایش: آرزویم احیای ساختمان اداره تئاتر و تبدیل آن به موزه است
در ادامه مراسم، مجید ستایش، پژوهشگر مجموعه ششجلدی «تاریخ اداره تئاتر؛ از آغاز تا پایان»، پشت تریبون قرار گرفت و پیش از هر چیز از حاضران و هنرمندانی که برای تاریخ تئاتر ایران دل میسوزانند، قدردانی کرد.
او سخنانش را با یادآوری جملهای از مادرش آغاز کرد و گفت: هر وقت میخواستم کار سختی را شروع کنم، نزد مادرم میرفتم و میگفتم میخواهم کار سختی انجام بدهم، اما میترسم. مادرم همیشه جملهای به من میگفت که هنوز در ذهنم مانده است: «هر وقت میخواهی کاری را شروع کنی، دست به زانویت بزن و بگو یا مرتضی علی؛ قطعا خدا کمک میکند.»
ستایش در ادامه با اشاره به دشواریهای سالهای انجام این پژوهش و از دست دادن سه عضو خانوادهاش گفت: در جریان این سالها، پدر، خواهر و مادرش را از دست داده است و هر زمان که در مسیر کار کم میآورده، بر سر مزار مادرش میرفته و از او میخواسته برایش دعا کند. او از حاضران خواست برای شادی روح درگذشتگانش و هنرمندانی که دیگر در میان ما نیستند، با تشویق خود یاد آنها را گرامی بدارند.
این پژوهشگر درباره چگونگی ورودش به حوزه تئاتر و شکلگیری ایده نگارش این مجموعه توضیح داد: من در اواخر دهه ۶۰، به مدت هفت سال، الفبای تئاتر را در کانون فرهنگی هنری آموختم و در آنجا به فعالیت نمایشی پرداختم. در اواخر دهه ۷۰ به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی آمدم و با پست سازمانی کمککارشناس تحقیق استخدام رسمی شدم. علاقهام به هنرهای نمایشی باعث شد در سال ۱۳۸۰ با انتقال به اداره تئاتر، فعالیت خود را در این مجموعه ادامه دهم.
او افزود: وقتی وارد اداره تئاتر شدم، متوجه شدم پژوهش مستقلی درباره تاریخ این مجموعه وجود ندارد. با توجه به حضور هنرمندان برجسته و سابقه مهم اداره تئاتر، تصمیم گرفتم این موضوع را دنبال کنم و کار پژوهشی را آغاز کردم.
ستایش با اشاره به اینکه در سال ۱۳۸۵ موضوع پایاننامه کارشناسی ارشد خود را «تأثیر اداره تئاتر بر تئاتر حرفهای کشور» انتخاب کرده است، گفت: وقتی موضوع را به دانشکده هنر ارائه کردم، در مرحله نخست پایاننامهام پذیرفته نشد. دوباره پیگیری کردم و در مرحله دوم بهصورت مشروط پذیرفته شد. حتی از من پرسیده شد اداره تئاتر چه چیزی دارد که میخواهم پایاننامه کارشناسی ارشدم را به آن اختصاص بدهم. توضیحاتی ارائه کردم و قرار شد موضوع بررسی شود. در نهایت، در مرحله سوم عنوان پایاننامه به تصویب رسید و کار را آغاز کردم.
او ادامه داد: پس از دفاع از پایاننامه، مطالب را دوباره بازخوانی کردم، اسناد بیشتری جمعآوری کردم و دامنه پژوهش را گسترش دادم. در واقع، کار به همان پایاننامه محدود نماند و بهتدریج به پژوهشی گسترده درباره تاریخ اداره تئاتر و مجموعههای مرتبط با آن تبدیل شد.
ستایش درباره موضوعات و مراکزی که در این پژوهش بررسی شدهاند، توضیح داد: تاریخچه تأسیس اداره هنرهای دراماتیک، اجراهای تئاتر زنده در تلویزیون، اداره تئاتر، خانه نمایش یک و دو، تماشاخانه سنگلج، اداره کل هنرهای نمایشی، تالار رودکی، تالار وحدت، تئاتر محراب، تالار هنر، مجموعه برج آزادی، مجموعه تئاتر شهر، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان تهران، بنیاد رودکی و درجه هنری هنرمندان، از جمله موضوعاتی هستند که در این مجموعه به آنها پرداختهام.
او با اشاره به تقسیمبندی تاریخی مطالب گفت: پژوهش در سه مقطع زمانی تنظیم شده است. مقطع نخست از آغاز تأسیس سازمان پرورش افکار و شکلگیری فعالیتهای مرتبط با تئاتر در سال ۱۳۱۷ آغاز میشود و تا سال ۱۳۵۷ ادامه دارد. مقطع دوم از سال ۱۳۵۸ شروع میشود و تا فروردین ۱۳۶۱، یعنی پیش از تأسیس مرکز هنرهای نمایشی، را دربرمیگیرد. مقطع سوم نیز از اردیبهشت ۱۳۶۱، همزمان با تأسیس مرکز هنرهای نمایشی، آغاز میشود و تا سال ۱۴۰۳ ادامه دارد.
این پژوهشگر درباره حجم مستندات گردآوریشده برای این مجموعه گفت: حاصل این کار در قالب شش جلد و در قطع رحلی، با چاپ رنگی منتشر شده است. در این مجموعه بیش از هزار تصویر از هنرمندان و نمایشها، بیش از ۵۰۰ سند تاریخی و بیش از هزار پوستر گردآوری و مستند شده است. همچنین در جریان پژوهش، بیش از سه هزار ساعت مصاحبه صوتی با هنرمندان و مدیران اداره تئاتر انجام دادهام که مستندات آنها نیز موجود است.
ستایش همچنین به استفاده آموزشی از نتایج این پژوهش اشاره کرد و گفت: پس از پایان کار، مطالب را در قالب ۱۰ دوره آموزشی ضمن خدمت طراحی و برای دفتر تحول و نوسازی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارسال کردم. این دورهها پس از تأیید، مبنای برگزاری چند دوره آموزشی برای هنرمندان اداره کل هنرهای نمایشی قرار گرفت و خودم نیز بهعنوان مدرس در برخی از این دورهها حضور داشتم.
قدردانی از همراهان ۲۵ سال پژوهش
ستایش در ادامه، احیای ساختمان قدیمی اداره تئاتر در خیابان پارس را مهمترین آرزوی خود عنوان کرد و گفت: تمام تلاش من این بوده که تاریخ اداره تئاتر ثبت و مستند شود. تنها آرزویم این است که ساختمان خیابان پارس بهزودی احیا شود و به موزه تئاتر تبدیل شود؛ مکانی که یادگار هنرمندانی باشد که سالهای مهمی از زندگی و فعالیت هنری خود را در آنجا سپری کردند و نسل جدید بتواند با سابقه و تلاش آنها آشنا شود.
او با یادآوری نام شماری از هنرمندان باسابقه اداره تئاتر، از جمله عزتالله انتظامی و جمشید مشایخی، گفت: دوست داشتم نام تکتک این هنرمندان را ببرم، اما به دلیل محدودیت زمان ناچارم کوتاهتر صحبت کنم.
ستایش در بخش پایانی سخنانش، مجموعه ششجلدی را به هنرمندان اداره تئاتر و همه کسانی تقدیم کرد که در طول سالها برای تئاتر ایران زحمت کشیدهاند و همچنان دل در گرو این هنر دارند.
او در پایان با اشاره به اینکه هیچ پژوهشی را نمیتوان کامل و بینقص دانست، از خوانندگان خواست در صورت مشاهده اشکال یا کاستی، آن را با او در میان بگذارند و گفت: «قطعا این پژوهش به دلیل حجم و گستردگی موضوع، اشکالاتی دارد. امیدوارم خوانندگان با دیده اغماض به این خطاها نگاه کنند و من را ببخشند. هر نقد و انتقادی که پس از انتشار کتاب به دستم برسد، با دیده منت میپذیرم و تلاش میکنم در چاپهای بعدی اصلاحات لازم را اعمال کنم.»
حسین میرزایی: پژوهشگاه در کنار پژوهشگران تئاتر است
در بخش دیگری از مراسم، حسین میرزایی، رئیس پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، درباره فعالیتهای این مجموعه در حوزه پژوهش و انتشار کتاب سخن گفت.
او با اشاره به فعالیتهای پژوهشگاه در حوزههای مختلف فرهنگی و هنری، از جمله موسیقی، هنرهای تجسمی، رسانه و دیگر زمینههای فرهنگی، توضیح داد که پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات یکی از مجموعههای زیرمجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و فعالیتهای پژوهشی و انتشاراتی را در این حوزهها دنبال میکند.
میرزایی با اشاره به انتشار مجموعه «تاریخ اداره تئاتر؛ از آغاز تا پایان» در هفته کتاب گفت: یکی از وظایف ما در پژوهشگاه، حمایت از فعالیتهای پژوهشی در حوزه فرهنگ و هنر است. هر آنچه در این زمینه به پژوهش و کار علمی مربوط میشود، بخشی از مسئولیت ماست و وظیفه خود میدانیم در کنار پژوهشگران باشیم.
او با دعوت از پژوهشگران حوزه تئاتر برای همکاری با پژوهشگاه افزود: دست نیاز به سوی پژوهشگران این حوزه دراز میکنیم و آمادگی داریم در زمینه پژوهشها و آثاری که در حوزه تئاتر انجام میشود، در کنار آنها قرار بگیریم. امیدواریم بتوانیم زمینه انجام و انتشار کارهای بیشتری را در این حوزه فراهم کنیم.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات همچنین با اشاره به اهمیت حفظ مکانهای تاریخی و فرهنگی، تجربه تبدیل باغ نگارستان به یک فضای فرهنگی را یادآور شد. او توضیح داد که در مقطعی قرار بود این مکان به پارکینگ تبدیل شود، اما با پیگیری و همراهی افرادی از حوزه دانشگاه، مدیریت و رسانه، این طرح تغییر کرد و باغ نگارستان به جایگاه امروزی خود بهعنوان یک مجموعه فرهنگی و تاریخی رسید.
میرزایی با اشاره به اینکه حفظ و احیای چنین مکانهایی بدون پیگیری و همراهی نهادهای مختلف امکانپذیر نیست، بر ضرورت توجه به تجربههای مشابه و همکاری مجموعههای فرهنگی برای پاسداشت میراث تاریخی تأکید کرد.
او در ادامه از همکاران پژوهشگاه و افرادی که در فرایند انتشار این مجموعه مشارکت داشتند، قدردانی کرد و حضور هنرمندان و مدیران باسابقه تئاتر در این مراسم را فرصتی برای همنشینی و گفتوگو درباره تاریخ و آینده هنرهای نمایشی دانست.
مجموعه ششجلدی مجید ستایش با گردآوری بیش از هزار تصویر، بیش از ۵۰۰ سند تاریخی، بیش از هزار پوستر و ثبت بیش از سه هزار ساعت مصاحبه صوتی با هنرمندان و مدیران، تلاشی برای مستند کردن بخشی از تاریخ نهادها و جریانهای مؤثر در تئاتر ایران است.